Sobiq ittifoq davrida milliy-madaniy merosimizning bir bo\u02bblagi bo\u02bblgan milliy kurashlarimiz va ularni rivojlantirishga yetarlicha e\u02bctibor berilmagan. Aksincha, uni avaylab-asrash o\u02bbrniga, reja asosida ko\u02bbzlangan maqsadlar yo\u02bblida foydalanib kelindi. Natijada, bir necha asrlardan beri mavjud bo\u02bblgan milliy kurash turlari qisqartirilib, hozirgacha ularning ikki turi bizgacha yetib keldi. O\u02bbz vaqtida milliy kurash turlariga bunday munosabatlarga nisbatan pahlavonlar o\u02bbrtasidagi e\u02bctirozlarga e\u02bctibor berilmagan. Milliy kurashlarimiz qoidalarini ishlab chiqishda ham ularga boshqa kurash qoidalari tatbiq etildi. Natijada ular asta-sekinlik bilan milliylikdan uzoqlasha bordi. Biroq, o\u02bbsha davr talabiga ko\u02bbra nafaqat o\u02bbzbek milliy kurashlari, balki boshqa millatlar kurash turlari ham yagona oila siyosatiga moslab rivojlantirilgan.<\/p>\n
Agar manbalarga diqqat bilan e\u02bctibor berilsa, sobiq ittifoq davrida kurash haqidagi qarashlar bir xil bo\u02bblganligini ko\u02bbrish mumkin. Shunisi ajablanarliki, o\u02bbzbek kurashining ikki turi mavjud bo\u02bblgan, degan fikr olg\u02bba surilgan. Ya\u02bcni \u201cBuxorocha kurash\u201d va \u201cFarg\u02bbonacha kurash\u201d turlari deb nomlangan. O\u02bbsha davrlarda nima sababdan bunday nomlanganligini izohlashga imkon berilmagan. Masalaga ilmiy tomondan yondashadigan bo\u02bblsak, o\u02bbzbeklarda qadimdan kurash turlari mutlaqo boshqacha bo\u02bblgan. Bizga ma\u02bclumki jahon fani, xususan tabobat ilmi taraqqiyotiga ulkan hissa qo\u02bbshgan Abu Ali ibn Sino O\u02bbrta Osiyodan yetishib chiqqan vatandosh allomalarimizdan biri sifatida o\u02bbzining \u201cTib qonunlari\u201d kitobida o\u02bbzbek milliy kurash turlari haqida aytib o\u02bbtgan. Ibn Sino yashagan O\u02bbrta Osiyo shaharlari va Eronning bir qancha shaharlarida mavjud bo\u02bblgan qadimiy milliy kurash turlariga e\u02bctibor beradigan bo\u02bblsak, Ibn Sino nafaqat O\u02bbrta Osiyo kurashlarini, balki Eronning bir qancha kurash turlarini tahlil qilgan olim deyish mumkin.<\/p>\n
Endi bel olish kurash tahliliga e\u02bctibor beramiz: Bel olish kurashi O\u02bbzbekistonda qadimdan mavjud bo\u02bblganligi haqida bayon qilingan. Shundan kelib chiqib ilmiy tomondan yondashadigan bo\u02bblsak, o\u02bbzbeklarda qadimdan kurash turlari \u201cBuxorocha kurash\u201d yoki \u201cFarg\u02bbonacha kurash\u201d deb nomlanmagan. Agar haqiqatdan ham \u201cBuxorocha kurash\u201d va \u201cFarg\u02bbonacha kurash\u201d deb nomlangan bo\u02bblsa, nima uchun Sobiq ittifoq davrida voha viloyatlarida bel olish kurash sport turidan tadbirlar o\u02bbtkazilmagan. O\u02bbylab ko\u02bbrilsa yurtimizdan chiqqan buyuk alloma Ibn Sino bel olish kurash sport turini o\u02bbz davrining tahlilidan kelib chiqib qoidalarini ko\u02bbrsatib o\u02bbtgan bo\u02bblsa, Sobiq ittifoq davrida esa faqatgina Farg\u02bbona vodiysida bellashuv o\u02bbtkazilib nomini \u201cFarg\u02bbonacha kurash\u201d deb yuritilib kelindi.<\/p>\n
O\u02bbzbekiston hududida, Xorazm va Qo\u02bbqon xonligi hamda Buxoro amirligida yashagan o\u02bbzbeklar orasida \u201cKurash\u201d va \u201cOlish\u201d atamalari bo\u02bblgan. O\u02bbsha davrda kurash turlarining nomlari har xil qo\u02bbllanilgan. Qadimiy manbalarda o\u02bbzbeklarning bir necha kurash turlari bo\u02bblganligi aytib o\u02bbtilsa-da ularning nomlanishi umumiy nom bilan \u201ckurash\u201d deb yuritilib kelindi. Kurashning barcha turlarining qisqa ma\u02bcnosi, bu \u2013yiqitishdir. Olishning asl ma\u02bcnosi esa kuch ishlatishdir.<\/p>\n
Sobiq ittifoq davrlarida ham o\u02bbzbek kurashi turli soha olimlari, xususan, tarixchilar, arxeologlar tomonidan o\u02bbrganilsa-da, kurash turlarini nomlashda xatoliklarga yo\u02bbl qo\u02bbyishgan. Buning sababi, birinchidan, o\u02bbzga millat vakillari an\u02bcanalarimizni, urf-odatlarimizni yaxshi tushunmaganligi bo\u02bblsa, ikkinchidan, tariximizni mensimaslik, boshqa bir mafkurani xalqimiz ongiga singdirishdan iborat bo\u02bblgan.<\/p>\n
Shu o\u02bbrinda bir savol tug\u02bbiladi. O\u02bbzbek kurash turlarining nomlanishi va qoidalari qanday bo\u02bblgan? Unga javob topish uchun yuzlab taniqli keksa pahlavonlarning so\u02bbzlarini tahlil qilishga to\u02bbg\u02bbri keladi. Ularning aytishicha, o\u02bbzbeklarda qadimdan bir qancha kurash turlari bo\u02bblib, ular kurash hadisiga, ya\u02bcni kurash ilmiga asosan nomlangan.<\/p>\n
Kurash hadisini yaxshi bilgan keksa ajdodlarimiz amallarning nomlanishini quyidagicha ta\u02bcriflaydilar:<\/p>\n
\u2013ikki raqib bir-birining belidagi belbog\u02bbini qo\u02bbyib yubormay, oyog\u02bbidan chalmay, biron-bir amalga tayangan holda jismoniy kuch ishlatib uni ko\u02bbtarib tashlab, yelkasini yerga tekkizish \u201cBel olish kurash\u201d;<\/p>\n
\u2013ikki raqib bir-birining belidagi belbog\u02bbini qo\u02bbyib yubormay, oyog\u02bbidan chalib yoki chalmay biron-bir amalga tayangan holda jismoniy kuch ishlatib yelkasini yerga tekkizish \u201cBel olish kurash\u201d;<\/p>\n
\u2013ikki raqib bir-birining belidagi belbog\u02bbidan ushlab, faqat bir qo\u02bblni qo\u02bbyib yuborib, bir qo\u02bbl panjasi bilan belbog\u02bbdan ushlab biron-bir amalga tayangan holda jismoniy kuch ishlatib yelkasini yerga tekkizishlarning barchasi \u201cBel olish kurashi\u201d turlaridir.<\/p>\n
\u201cIkki kurashuvchining har biri raqibini belbog\u02bbidan ushlab o\u02bbziga tortadi, shu bilan birga kurashuvchi o\u02bbz raqibidan qutulishning chorasini ko\u02bbradi. Ikkinchisi uni qo\u02bbyib yubormaslikka harakat qiladi\u201d bu bel olish kurashining asosidir.<\/p>\n
Belga zo\u02bbriqish kamroq bo\u02bblgan bir qancha yo\u02bbnalishni o\u02bbzida mujassamlashtirgan tur kurash deyiladi. Unda amallarni bajarishda beldagi belbog\u02bbdan ushlamay tashlanish, shuningdek, beldagi belbog\u02bbni bir qo\u02bbl bilan yoki ikki qo\u02bbl bilan ushlab chalib yoki chalmay hamda beldan quchoqlab jismoniy kuch ishlatib ko\u02bbtarib tashlash kabi bir qancha yo\u02bbnalishlarni o\u02bbzida mujassamlashtirgan turni o\u02bbzbeklar kurash hadisiga asoslanib birgina ibora bilan \u201cKurash\u201d deydilar.<\/p>\n
Kezi kelgach shuni ta\u02bckidlash joizki turkiy qavmlar ichida faqat o\u02bbzbeklarda kurash hadisi kitobi bo\u02bblganligi ahamiyatga molik. Ma\u02bclumot o\u02bbrnida 1959-yil O\u02bbzbekiston SSR Soveti huzuridagi jismoniy tarbiya va sport qo\u02bbmitasi tomonidan sport jamoalariga yordam sifatida o\u02bbzbek va rus tillarida \u201cKurash\u201d deb nomlangan qoidalar kitobi nashr etilgan.<\/p>\n
Ajdodlarimizning kurash hadisi tahlili bo\u02bbyicha bel olish kurashini aniq ravshan ifodalab berganligiga qarab, milliy-madaniy merosimizni qadimiy manbalardan qidirib topish, ularni saqlash, o\u02bbrganish, muhofaza etish biz avlodlarning muqaddas burchimizdir.<\/p>\n